Bigadiç'in ismi ve kuruluşu

Bigadiç'in ismi ve kuruluşu / Oğuz Şenol / Bigadiç / Bilgi Peşinde / Sizlere 4 bölümde Bigadiç’in köylerinin isimlerinin nereden kaynaklandığını anlatmaya çalıştım. Köyler tamam da, peki Bigadiç’in ismi nereden kaynaklanıyor? Şimdi sıra bunu öğrenmeye geldi;

BİGADİÇ’İN İSMİ NEREDEN GELİYOR ?
BİGADİÇ NASIL KURULDU ?
                                OĞUZ ŞENOL

Sizlere 4 bölümde Bigadiç’in köylerinin isimlerinin nereden kaynaklandığını anlatmaya çalıştım. Köyler tamam da, peki Bigadiç’in ismi nereden kaynaklanıyor? Şimdi sıra bunu öğrenmeye geldi;

*Bigadiç’in bilinen ilk ismi “Didi-Moti-He” dir. Çok eski yıllarda kullanılan bu ismin nereden kaynaklandığı ve ne anlama geldiği bulunamamıştır.

*Antik yerleşim merkezlerinin Anadolu’daki dağılımını gösteren haritada Bigadiç’in ismi “Akhiraus” olarak geçmektedir. ”Tarihte Batı Anadolu” isimli kitabında Rüstem Doyuran, Bigadiç’ten söz ederken “Hermos vadisinden, Miletopolis’e ve oradan da Bizans’a giden büyük yolun üzerinde kain, müstahkem bir mevki olan Akhiraus, bilhassa Bizans döneminde önem kazanmıştır” demektedir. (Bu da önemli bir ticaret yolunun Bigadiç’ten geçtiğinin kanıtıdır)

Görüldüğü gibi çok çok eski yıllarda Bigadiç ” Didi-Moti-He” ve “Akhiraus” isimleriyle anılmış.

Peki Bigadiç ismi nereden gelmiş. Şimdi de bunu anlamaya çalışalım. Bu konuda 3 değişik yorum günümüze kadar ulaşmıştır;

*Bunlardan ilki; Bizanslılar zamanından kalmıştır. Bu dönemde Bigadiç’in ismi “Bigados” olarak anılırmış ve günümüze “Bigadiç” olarak evrilmiş.

*Bir diğer rivayette ise ; Bigadiç’in asıl yerleşim yerinin şimdiki Kargın köyü eteklerinde olduğu ifade edilir. Buradaki tepeliklerde bağlar ve şaraphaneler bulunduğu anlatılmaktadır. Şimdiki Bigadiç’in kurulu olduğu yer ise o zamanlar “Bağ Dışı” denilirmiş. Bu sözcük zamanla “Bigadiç” e dönüşmüş.

*Son bir anlatım ise şöyledir; Bigadiç’e çok yakın zamanlarda “Boğadiç” denildiği bilinir. Hatta benim bu güzel ilçeye geldiğim 80’li yıllarda dahi ilçedeki bazı yaşlı kişiler “Boğadiç” diye konuşurlardı. Bu sözcük “Boğa yetiştirilen yer” anlamına gelir. Gerçekten de eski yıllarda Bigadiç’te çok sayıda boğa yetiştirilir ve yöre halkı uzun yıllar bu hayvanlardan elde ettikleri derilerden çok özel ayakkabı ve çizmeler yaparlarmış. Bu ürünler öylesine nam salmış ki; Dabakçılık (Debbağcılık) ilçenin en önemli geçim kaynağı haline gelmiş. Çevre illerden çok kişi Boğadiç’te yapılan kanarya sarısı sahtiyan ayakkabılardan almaya gelenler olurmuş.

PEKİ BİGADİÇ NE ZAMAN, NASIL KURULDU ?
Çeşitli kaynaklardan edinilen bilgilere göre, Anadolu’nun çok eski dönemlerinde “Mizya/Sezik” ismi verilen topraklar üzerinde Balıkesir kurulmuştur. Eski Bigadiç ise bu Mizya’nın en önemli geçit yerlerinden birisidir. Öyle ki ünlü tarihçi Istrabon, Lidya hükümdarı Krazos’un zamanında Bigadiç’in varlığından söz etmiştir. Bu bilgilerden yola çıkıldığında Bigadiç’in 2650 yıllık bir geçmişe sahip olduğu gerçeğine varılabilir. İlçedeki tarihi yapıtlar, mezarlıklar ve köprüler bunu kanıtlamaktadır.                              

Bu topraklarda kimler yaşamış ?
Sırasıyla Lidya ve İranlıların, ardından Büyük İskender döneminde Makedonyalıların elinde bulunan bu topraklarda, daha sonra Bizans egemenliği sahnelenmiştir. M.S. Yedinci yüzyılın ikinci yarısında Balıkesir ve Ayvalık yöreleri  Araplar ve Emeviler tarafından kısa süreli iki kez kuşatılmışsa da, bu kuşatmanın sınırları içinde Bigadiç’in olduğu konusunda kesin bilgiler yoktur.

Bigadiç ne zaman Türk egemenliğine geçti ?
Onikinci yüzyılda bu topraklar Selçuklular’ın eline geçmiş ve “Danişment Devleti” ni kuran “ Danişment  Gazi” nin torunu Germiyan ordusu kumandanı  “Karesi Bey/Kara İsa Bey” tarafından alınmıştır. Bigadiç’le birlikte Balıkesir, Edincik, Manyas, Bergama, Edremit, İvrindi, Gördes ve Susurluk da Karesi Beyliği sınırlarına katılmıştır.

Bigadiç’te Osmanlı egemenliği ne zaman oldu ?
Karesi Bey’den sonra yönetimi alan “Demirhan Bey”in baskıcı davranışları halkı bezdirince; İleri gelenler “Hacı İlbey” i göndererek Osmanlı hükümdarı Orhan Gazi’den yardım istemişler. Orhan Bey ordularıyla Balıkesir’e doğru yola çıkınca Demirhan Bey Bergama yöresine kaçmış, ancak Osmanlı orduları Bergama Kalesi’ni de kuşatarak Demirhan Bey’i de tutsak almışlar. Sonrasında Orhan Gazi Demirhan Bey’i bağışlayarak Bursa’ya sürgüne göndermiş. Böylece Bigadiç’te Karesi Beyliği ile birlikte 1341 tarihinde Osmanlı egemenliğine geçmiş. 

Bigadiç ne zaman İlçe oldu ?
2650 Yıllık bir geçmişe sahip Bigadiç’in ilk ilçe olduğu tarih bilinmemektedir. Ancak 1592 yılında “Karesi Sancağı” na bağlı kazalar olarak “Balıkesir, Bigadiç, Sındırgı, Başgelenbe, Kemer, Edremit, Ayazment, Kozak, İvrindi, Manyas ve Fırat Ma Şamlı” isimleri sayılmıştır. Görüldüğü gibi yaklaşık 430 yıl önce Karesi Sancağı’nın 10 ilçesinden birisi Bigadiç olarak sayılmıştır.  Öte yandan Balıkesir Şer’i Mahkeme sicillerindeki kayıtlara göre Hicri 1176 (Miladi 1756) yılında Bigadiç’in Balıkesir’e bağlı ilçe olduğu görülmektedir. Bu kayıtlarda Bigadiç’in ismi “Kaza-i Bigadiç” olarak geçmektedir.

Bigadiç neden Cezalandırılarak Bucak yapıldı ?  
Bigadiç 1892 yılına kadar İlçe olarak kalmış, bu tarihte ise “Bucak” haline getirilerek Balıkesir’e bağlı bucak olmuştur. Bunun nedeni dönemin Osmanlı Padişahı Abdulhamit’in mülteci çerkezleri Bigadiç’e yerleştirmek istemesi, ilçe halkının ise buna karşı çıkmasıdır. Mülteciler gerçi Bigadiç’e yerleştirilmemiş ama, Bigadiç’in bu davranışı isyankar olarak nitelenmiş ve cezalandırılarak bucak haline dönüştürülmüştür. 

Tekrar ilçeye dönüşmek ne zaman oldu ?  
Bigadiç böylece tam 51 yıl Balıkesir’in bir bucağı olarak kaldıktan sonra “1943 yılında 4444 sayılı yasa “ ile tekrar ilçe niteliğini kazanmıştır.  28.06.1943  tarihinde kabul edilen  ve 01.07.1943 tarihinde yayımlanan 4444 sayılı 
“Bigadiç Kazasının teşkilatına dair kanun” aynen şöyledir;
“Birinci madde : Balıkesir vilayetine bağlı Bigadiç nahiyesinde, merkezi Bigadiç olmak ve bu adla anılmak üzere bir kaza kurulmuştur. Bu kazanın sınırları; 1426 sayılı Vilayet İdaresi Kanununun 1. Maddesinin (D) fıkrasına göre çizilir.” 

Bigadiç’e tahsis edilen ilk memur kadroları ise aynı yasa ile şöyle belirlenmiştir;
“Kaymakam,Tahrirat katibi, Tahrirat katibi refiki, Nüfus Memuru, Nüfus katibi, Mal Müdürü, Muhasebe Katibi, Veznedar, Varidat Memuru, Varidat Muavini,T ahsil Memuru, Tahsilat Katibi, Milli Emlak Memuru, Muamele Muhafaza Memuru, Piyade tahsildarı, Suvari tahsildarı, Odacı, Kaza Odacısı”

Bigadiç’in ilk kaymakamı ise Ekrem Talat Avşaroğlu’dur.1943 ve 1947 yılları arasında görev yapmıştır.

NOT : Bu bilgilerin, yapılmasını umut ettiğim daha geniş kapsamlı araştırmalara küçük bir kaynak olmasını diliyorum.     

Yorum ya da sorularınız için: bilgi@bilgipesinde.com


Yorum yazabilmeniz için Üye olmanız gerekmektedir. Üye Girişi yapmak için tıklayınız.

Diğer Web Sitelerimiz