Çubuklu barajı gezisi

Atatürk’ün Çubuk Barajına dair yaptığı ziyaretlerden en fazla bilineni, vefatından yaklaşık 6 ay kadar önce, 7 Mayıs 1938’de yaptığı ziyarettir. Otomobille sabah Ankara’dan Çubuk kazası istikametine doğru hareket eden Cumhurbaşkanı, Çubuk’a geldikten sonra önce şehirde bir gezinti yapmış, ardından da barajın bulunduğu bölgeye hareket etmiştir.

7 Mayıs 1938 - Atatürk'ün, öğleden evvel otomobille Çubuk Barajı'na kadar gezinti yapması.

Çubuk Barajı hakkında bilgi:

Milli Mücadele, Ankara’nın kaderinde bir dönüm noktası olmuş ve şehir, bu dönemde yeniden önem kazanmaya başlamıştır. İstiklal Savaşı’nın idare edildiği bir merkez olarak adı Milli Mücadele’nin sembolü haline gelen Ankara, 13 Ekim 1923’te yeni kurulan Türk devletinin başkenti ilan edilmiştir. [9]

Başkent olduğu dönemde Ankara, oldukça kötü durumdadır. Toz fırtınalarının eksik olmadığı, sıtma hastalığının yaygın olduğu, sadece Ankara Kalesi’nin bulunduğu tepe ve etrafındaki bir kasaba görünümünde, oldukça sönük, ağaçsız ve susuz bir şehir durumdadır. [10]

Başkent olmasından sonra taşradan büyük miktarda göç almaya başlayan şehrin nüfusu 1927’de 74553 ulaşmış [11[ ve yakın bir gelecekte yüzbinlerle ifade edileceği beklentisi oluşmuştur. [12]  Nitekim bu tahminler doğru çıkmış ve 1935 yılı nüfus sayımına göre Ankara’nın nüfusu 122.720 kişiye ulaşmıştır. Bu nüfus artışı beraberinde barınma, beslenme, güvenlik, ulaşım, işsizlik, susuzluk ve temizlik gibi sorunları da getirirken [13]; özellikle de yaz aylarında yaşanan su kesintileri ve günden güne artan su fiyatları, ciddi sıkıntılara ve şikâyetlere neden olmuştur. [14] Ulusal meselelerin yanı sıra Ankara’nın hızla artan bu sorunlarına da çözüm bulmak; yeni kurulmuş olan Türkiye Cumhuriyeti’nin karşı karşıya kaldığı önemli güçlüklerden biri olmuştur.

Ankara’nın Batı ölçülerinde bir kentsel gelişmeye sahip olması için kapsamlı bir imar planı yaptırılmasına karar verilmiş ve şehir planı için 1928’de bir yarışma düzenlenmiştir [15]. Yarışmayı kazanan Alman mimar ve şehir plancısı Hermann Jansen’nin [16]  hazırladığı geleceğin Ankara’sının planına göre, eski şehir özellikleriyle korunurken; meclis binası, bakanlıklar, bahçeli evlerden oluşan mahalleler, yükseköğretim kurumlarını bir araya toplayan kültür mahallesi ile sanayi banliyösünden oluşacaktı ve bunların etrafında gelişecekti. [17]

Başta Kusunlar, Hanımpınarı ile Elmadağ membaları olmak üzere, mevcut kaynaklardan şehre ulaştırılan su ise 68 litreydi. Aradaki fark 31 litredir. Rakamlar gösteriyor ki Ankara gelen su şehrin o günkü ihtiyacını bile karşılamaktan uzaktı.
İhaleye aralarında 3 yabancı şirketinde bulunduğu 9 firma katılırken [25] ihaleyi bir Türk firması olan Fomsis Limited Şirketi kazanmıştır. [26]. 1930 yılında başlamış olan barajın yapımı 1936 yılında tamamlanmış ve yaklaşık 6 yıl süren barajın ve içme suyu tesisi inşaatının maliyeti 4 milyon lirayı bulmuştur. [27[ Cumhuriyet Türkiye’sinin ilk Barajı olan Çubuk Barajı halkın parası, Türk mühendisleri ve işçilerin alın terinin bir ürünüdür. [28]

Baraj Türk mühendis ve işçilerinin emeği ile yapılmış olsa da yerli kaynakların yetersiz kaldığı durumlarda zaman zaman bazı araç ve gereçler yurt dışından getirilmek zorunda kalınmıştır. Çubuk Barajı’nın betonu barajın kurulacağı iki tepe arasına kurulan bir teleferik sistemi yardımıyla dökülmüştür. [34]  Çubuk Barajı yapıldığı dönemde Ankara’nın 12 km kuzeyinde, Ankara-Çankırı yolu üzerinde bulunmaktaydı. Barajın kurulduğu vadinin genişliği 250 metredir. [44]  Barajın kurulduğu yerin yağış toplama alanı 700 kilometrekaredir. [45]  Barajın bulunduğu bölgeye yağmur ve kar olarak düşen yıllık yağış miktarı ortalama 250 milimetre dolayındadır. [46] Oysa Meteoroloji Genel Müdürlüğü verilerine göre Türkiye’nin yıllık ortalama yağış miktarı 550-600 milimetre dolaylarındadır. [47]  Bu açıdan değerlendirildiğinde Baraj, Türkiye’nin en az yağış bölgelerinden birine kurulmasından dolayı yağış fakiridir.

1930 yılında başlayan Çubuk Barajı inşaatı 1936 yılında tamamlanmış ve 3 Kasım’da yapılan bir törenle hizmete açılmıştır. [59] Barajın açılış törenine dair farklı kaynaklarda farklı bilgiler yer almaktadır. Birçok kaynakta Barajın açılış törenine Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ünde katıldığı ve Baraj açılışını yaptığına dair bilgi yer almaktadır. Ancak yaptığımız araştırmada bu bilginin yanlış olduğu görülmüştür. Çubuk Barajının açılış törenine katılan davetliler arasında Atatürk yoktur. Cumhuriyet gazetesinin baraj açılışına dair 4 Kasım 1936 tarihli haberine göre, törene Başbakan İsmet İnönü, TBMM Başkanı, Nafia, İktisat, Dahiliye, Hariciye ve Milli Müdafaa Bakanları, Genel Kurmay Asbaşkanı, Profesör Afet İnan, Emniyet Genel Müdürü, Ankara Emniyet Müdürü, çok sayıda milletvekili, subay ve vatandaş katılmıştır. [60]

Atatürk’ün Çubuk Barajına dair yaptığı ziyaretlerden en fazla bilineni, vefatından yaklaşık 6 ay kadar önce, 7 Mayıs 1938’de yaptığı ziyarettir. Otomobille sabah Ankara’dan Çubuk kazası istikametine doğru hareket eden Cumhurbaşkanı, Çubuk’a geldikten sonra önce şehirde bir gezinti yapmış, ardından da barajın bulunduğu bölgeye hareket etmiştir. Saat 10.30’da Çubuk Barajı’na gelen Atatürk önce Çubuk Gazinosu’nun terasında bir süre dinlenmiş, daha sonra da Baraj yamacına kendisi için yapılan köşke geçmiş ve bir süre köşkte kalmıştır. Bu sırada Deresi’nin su seviyesi yükselmiş olduğundan baraj açılmıştır ve havanın güzel olmasını fırsat bilerek gezmek, dinlenmek ya da piknik yapmak amacıyla Çubuk Barajı’na gelmiş çok sayıda insan vardır. Başyaveri Salih Bozok’la beraber, Barajı gezmek amacıyla dışarı çıkan Atatürk, baraj duvarının üzerine çıktığında, kalabalık arasında bir alkış, coşku seli oluşmuştur.

Atatürk, 7 Mayıs 1938 günü adeta Çubuk’la vedalaşmıştı. Çünkü saat 13.00’te köşke dönen Atatürk’ün yaptığı bu gezi, Gazi’nin son Çubuk Barajı gezisi olmuştur. Bu geziden kısa bir süre sağlığı iyice bozulan Atatürk, yaklaşık 6 ay sonra İstanbul’da vefat etmiştir.

Atatürk bizzat bu dağları ve taşları dolaşarak su aramış, baraj kurulabilecek yerleri incelemişti. O günleri hatırlayanların minnetle dile getirdiği, şükranla söylediği gibi aslında “Çubuk Barajı’nın ilk mühendisi Gazi Mustafa Kemal Atatürk’tü” [62]

Çubuk Barajı’nın hizmete açılmasından kısa bir süre sonra Baraj sırtları üzerine Atatürk’ün dinlenmesi için bir köşk yaptırılmıştır. Zaman zaman köşke dinlenmek için gelen Atatürk’ün barajda tekne turları da yaptığı bilinmektedir. [63]

9 Bilal Şimşir, “Ankara’nın Başkent Oluşu”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. VII, Sayı: 20, Ankara,1991, s. 220. 
10 Özdemir, agm., s. 208. 
12 Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 30 1 0 0.122.774.1 
14 BCA, 30 10 0 0.122.866.19. 
17 Özdemir, agm., s. 208 
25 Akşam, 22 Teşrinevvel 1929, s. 2. 
26 Karataban, agm., s. 92-93. 
27 Nafia Bakanlığı Sular U. M. Fen Heyeti, agm., s. 282. ; Cumhuriyet, 4 Kasım 1936, s. 7. 
28 www.ataturk.net (Erişim 11.06.2015). 
34 Dönemin tanıklarından avukat Halil Hulusi Makaracının hatırası, www.ergir.com.tr(Erişim 25.08.2015). 
44 www.mgm.gov.tr (Erişim 27.08.2015). 
45 Nafia Bakanlığı Sular U. M. Fen Heyeti, agm., s. 275. 
46 Karataban, agm., s. 93. 
47 www.mgm.gov.tr (Erişim 27.08.2015). 
59 Cumhuriyet, 4 Teşrinisani 1936, s.1. 
60 Cumhuriyet, 4 Teşrinisani 1936, s. 1. 
62 Cumhuriyet, 4 Teşrinisani 1936, s. 7. 
63 www.ataturk.net (Erişim 11.06.2015).

Kaynak: Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi Sayı: 59, Güz 2016, s. 87-110

Derleyen ve resimleyen: Eda Zinciroğlu - Attila Saran

Yorum ya da sorularınız için: bilgi@bilgipesinde.com


Bilgi Temalı Web Sitelerimiz

Eğlence Temalı Web Sitelerimiz

Yöresel Temalı Web Sitemiz

Güzellik Temalı Web Sitelerimiz

Sosyal Temalı Web Sitelerimiz